Το Ιράν μοιάζει να πλησιάζει σε ένα από εκείνα τα ιστορικά σημεία καμπής όπου το παρόν παύει να είναι βιώσιμο και το μέλλον παραμένει αβέβαιο. Στο επίκεντρο βρίσκεται ο Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, ένας ηγέτης που κυβέρνησε επί δεκαετίες με απόλυτο έλεγχο, αλλά σήμερα βλέπει την εξουσία του να αμφισβητείται ανοιχτά στους δρόμους. Η κλιμάκωση των διαδηλώσεων, η κοινωνική ασφυξία και η οικονομική κατάρρευση δημιουργούν ένα εκρηκτικό μείγμα, την ώρα που στο παρασκήνιο εμφανίζεται όλο και πιο έντονα ο ρόλος της Ρωσίας – και, σχεδόν σαν φάντασμα του παρελθόντος, το όνομα του Ρεζά Παχλαβί.
Οι φήμες για σχέδιο διαφυγής του Χαμενεΐ προς τη Μόσχα, είτε αποδειχθούν ακριβείς είτε όχι, έχουν κυρίως συμβολική σημασία. Υποδηλώνουν ότι ακόμη και το πιο σκληρό θεοκρατικό καθεστώς της Μέσης Ανατολής σκέφτεται πλέον το αδιανόητο: το ενδεχόμενο απώλειας του ελέγχου. Όταν ένας ανώτατος ηγέτης εμφανίζεται – έστω και φημολογούμενα – να προετοιμάζει έξοδο κινδύνου, το μήνυμα προς την κοινωνία και τις ελίτ είναι σαφές: η εξουσία δεν είναι πλέον δεδομένη.
Η Ρωσία σε αυτό το σκηνικό λειτουργεί ως ο «τελικός αποδέκτης» των αυταρχικών καθεστώτων που κλονίζονται. Όπως ο Άσαντ στη Συρία, έτσι και ο Χαμενεΐ φέρεται να βλέπει στη Μόσχα όχι απλώς έναν σύμμαχο, αλλά ένα καταφύγιο. Πρόκειται για μια σχέση αμοιβαίου κυνισμού: η Τεχεράνη προσφέρει όπλα, γεωπολιτική στήριξη και αποσταθεροποίηση της Δύσης· η Μόσχα προσφέρει πολιτική κάλυψη και, αν χρειαστεί, άσυλο. Δεν είναι συμμαχία αξιών, αλλά συμμαχία φόβου και επιβίωσης.
Στους δρόμους, ωστόσο, η γεωπολιτική δεν έχει σημασία. Οι διαδηλωτές δεν φωνάζουν συνθήματα κατά της Ρωσίας ή υπέρ της Δύσης· φωνάζουν κατά της εξαθλίωσης, της καταστολής και της έλλειψης προοπτικής. Η οικονομική κατάρρευση και η ανεργία έχουν απογυμνώσει το καθεστώς από το τελευταίο του αφήγημα: ότι μπορεί τουλάχιστον να εξασφαλίσει στοιχειώδη σταθερότητα. Όταν ούτε αυτό δεν ισχύει, η νομιμοποίηση καταρρέει.
Και κάπου εδώ, στο βάθος του κάδρου, εμφανίζεται ο Ρεζά Παχλαβί. Όχι ως κυρίαρχος πρωταγωνιστής, αλλά ως υπενθύμιση ότι η ιστορία του Ιράν δεν ξεκίνησε με τους Αγιατολάχ. Ο γιος του τελευταίου Σάχη επιχειρεί να παρουσιαστεί ως εγγυητής μιας ομαλής μετάβασης, υποσχόμενος σχέδιο, σταθερότητα και αποφυγή εμφυλίου. Για τη διασπορά, αποτελεί ελκυστικό σύμβολο. Για το εσωτερικό του Ιράν, όμως, παραμένει σε μεγάλο βαθμό μια αφηρημένη φιγούρα, συνδεδεμένη με ένα παρελθόν που οι περισσότεροι δεν έχουν ζήσει.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν ο Χαμενεΐ θα φύγει, αν η Ρωσία θα τον δεχτεί ή αν ο Παχλαβί θα επιστρέψει. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν το Ιράν μπορεί να περάσει σε μια νέα εποχή χωρίς να αντικαταστήσει απλώς έναν αυταρχισμό με έναν άλλον – έστω και πιο «κομψό» ή νοσταλγικό. Οι διαδηλώσεις δείχνουν ότι η κοινωνία έχει ξεπεράσει τον φόβο. Το αν έχει ξεπεράσει και την ανάγκη για σωτήρες, είναι αυτό που θα κρίνει το μέλλον της χώρας.
